Rodzina zastępcza zapewnia dziecku całkowitą opiekę. Dba o jego rozwój fizyczny i intelektualny, zdrowie, ubranie i wyżywienie. Dogląda rozwoju szkolnego, pogłębia zainteresowania, organizuje wypoczynek wakacyjny. Pokazuje jak tworzyć więzi, dbać o innych i o siebie. Najkrócej mówiąc wypełnia obowiązki rodzicielskie bez przyjmowania pełni rodzicielskich praw.

Rodzice naturalni mają nie tylko prawo ale i obowiązek brania udziału w podejmowaniu ważnych dla rozwoju i przyszłości dzieci decyzji (np. przy wyborze szkoły, zawodu, wykonywaniu poważnych zabiegów medycznych).

Funkcja rodziny zastępczej wygasa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.

Różnice pomiędzy poszczególnymi rodzajami rodzin zastępczych mogą być znaczne, odnoszą się jednak tylko do spraw formalnych. Dotyczą np. długości pobytu dziecka w rodzinie, wysokości świadczeń w zależności od liczby dzieci, nawet stanu ich zdrowia. Treść - zadbanie o dobre życie dziecka - pozostaje ta sama.

 Rodzaje rodzin zastępczych

1. Rodzina zastępcza spokrewniona;

2. Rodzina zastępcza niespokrewniona;

3. Zawodowe rodziny zastępcze:

- rodzinne pogotowie opiekuńcze,

- rodzina zastępcza wielodzietna,

- rodzina zastępcza specjalistyczna.

Funkcje rodziny zastępczej spokrewnionej pełnią zazwyczaj najbliżsi krewni dziecka: dziadkowie, wujostwo, starsze, pełnoletnie rodzeństwo. Ustanawia ją sąd rodzinny w wypadku śmierci rodziców, ich niewydolności wychowawczej czy innych problemów, których skutki niekorzystnie odbijają się na dziecku. O ustanowienie krewnego rodziną zastępczą mogą wystąpić również sami rodzice gdy np. nie maja środków na utrzymanie dziecka lub wyjeżdżają na dłuższy okres za granicę.

Rodzina zastępcza składa w sądzie rodzinnym sprawozdania z opieki nad dzieckiem, uwzględniając w nim jego sukcesy i potrzeby (najczęściej 2 razy do roku). Rodzinie zastępczej spokrewnionej przysługuje finansowa pomoc na utrzymanie dziecka.

Rodzina zastępcza niespokrewniona

Niespokrewniona rodzina zastępcza zajmuje się dzieckiem lub dziećmi, z którymi nie wiąże jej żaden stopień pokrewieństwa. Nie pełni swej funkcji zawodowo, więc nie pobiera z tego tytułu żadnego wynagrodzenia. Jest ustanawiana przez sąd rodzinny i przed nim składa sprawozdania z opieki nad dzieckiem. Przysługuje jej pomoc finansowa na utrzymanie dziecka i niewielki dodatek z tytułu braku pokrewieństwa. Jej funkcję może pełnić zarówno małżeństwo jak i osoba samotna. W praktyce, tam gdzie sytuacja rodzinna dziecka na to pozwala, niespokrewniona rodzina zastępcza często decyduje się na adopcję i staje rodziną adopcyjną.

Rodzina zastępcza zawodowa

Zawodowe rodziny zastępcze to rodziny, które z tytułu wykonywanej pracy otrzymują wynagrodzenie. Opiekują się niespokrewnionymi dziećmi, najczęściej we własnych mieszkania czy domach. Osoby takie (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji. Coraz częściej praktykuje się również przygotowywanie do obowiązków rodzin zastępczych niezawodowych  (także spokrewnionych, chociaż tutaj zakres szkolenia bywa mniejszy).

W wypadku rodzin specjalistycznych szkolenie jest poszerzone o wiedzę na temat zagadnień związanych ze specjalnymi potrzebami podopiecznych dzieci (np. rehabilitacji, pielęgnacji, resocjalizacji).

Szkolenia rodzin zastępczych przeprowadzają Ośrodki Adopcyjno - Opiekuńcze, które dysponują autorskimi lub licencjonowanymi programami. Po kwalifikacji, cywilno - prawną umowę o świadczenie usług podpisuje z kandydatami Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie lub - w miastach na prawach powiatu - MOPS.

Rodziną zawodową najczęściej bywa małżeństwo, chociaż np. przy krótkotrwałej formie opieki jaką jest rodzinne pogotowie, lub przy mniejszej liczbie dzieci, pełnią tę funkcję również osoby samotne. W wypadku małżeństwa, wynagrodzenie otrzymuje jedna osoba, która deklaruje nie podpisywać umowy o pracę z innym pracodawcą. Druga osoba zobowiązuje się do świadczenia pomocy w opiece nad dziećmi na warunkach wolontariatu (czyli nieodpłatnie).

Poza opiekowaniem się dziećmi każda rodzina zawodowa ma obowiązek gromadzić dokumentację dziecka, składać w Centrum Pomocy Rodzinie sprawozdania z opieki (co miesiąc), odpowiadać na zapytania sądu rodzinnego i podtrzymywać (tam gdzie to możliwe) kontakt dziecka z jego rodziną naturalną.

Rodzinne pogotowie opiekuńcze

Rodzinne pogotowie zajmuje się opieką krótkoterminową, do 12. wyjątkowo 15. miesięcy. Trafiają tu dzieci w różnym wieku, często noworodki i niemowlaki. Jest to okres, w którym rodzina naturalna dziecka, z pomocą odpowiednich służb, może rozwiązać swoje problemy, albo też czas na uporządkowanie sytuacji prawnej np. niemowlęcia i znalezienie dla niego rodziców adopcyjnych.

Rodzinne pogotowie może zajmować się równocześnie 3. dzieci (liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie).

W wielodzietnej rodzinie zawodowej może znajdować się równocześnie od 3. do 6. dzieci. Liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie.

To forma opieki, która - biorąc pod uwagę obowiązki związane z opieką nad dziećmi i ich liczbę - przypomina rodzinny dom dziecka. Jest jednak mniej skomplikowana pod względem organizacyjnym i rozliczeniowym.

Specjalistyczna rodzina zastępcza

Rodzina specjalistyczna jest przeznaczona dla dzieci wymagających dodatkowej opieki czy pielęgnacji. Trafiają tu dzieci z problemami rozwojowymi, zdrowotnymi, z dysfunkcjami, niedostosowane społecznie. Równocześnie można umieścić w rodzinie specjalistycznej do 3. dzieci  (liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie). Rodziny takie specjalizują się w opiece nad dziećmi z podobną grupą dysfunkcji czy jednym rodzajem problemów np. dziećmi niepełnosprawnymi lub dziećmi niedostosowanymi społecznie.

Wielodzietne i specjalistyczne zawodowe rodziny zastępcze to nowe forma opieki nad dziećmi. Istnieją w zapisie ustawowym od 2004 roku (ustawa o pomocy społecznej z 12.03.2004 r.), w praktyce są wciąż nieliczne. Rodzinne pogotowia funkcjonują od ok. 2000 r. i są już popularną rodzinną formą opieki zastępczej.

Pomoc pieniężna dla rodzin zastęczych

Rodzinie zastęczej udziela się pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania każdego umieszczonego w niej dziecka.

Pomocy finansowej udziela starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania rodziny zastępczej.

Wysokość pomocy pieniężnej uzależniona jest od wieku i stanu zdrowia dziecka,  a także niedostosowania społecznego dziecka, jeżeli wykazuje ono przejawy demoralizacji, w rozumieniu przepisów o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Podstawą ustalania wysokości pomocy pieniężnej jest od 1 października 2006 r. kwota 1 647 zł zwana dalej podstawą.

W zależności od stanu zdrowia, wieku dziecka, pokrewieństwa lub jego braku, mogą mieć miejsce dodatkowe modyfikacje wysokości kwoty. Określenie zawarte w ustawie i rozporządzeniu, mówiące o "częściowym pokryciu kosztów", sygnalizuje, że może zaistnieć potrzeba wkładu finansowego rodziny zastępczej w wydatki na utrzymanie dziecka.

Wysokość pomocy pieniężnej wynosi miesięcznie w przypadku dziecka:

• do 7 lat- 60% podstawy tj. 988,20 zł
• do 7 lat, posiadającego orzeczenie o niepełnosprawności- 80% podstawy tj. 1 317, 60 zł
• os 7 do 18 lat- 40% podstawy, nie mniej niż 10% tj. 658,80 zł
• od 7 do 18 lat posiadającego orzeczenie o niepełnosprawności- 60% podstawy tj 988,20 zł
• od 7 do 18 lat posiadającego orzezczenie o niepełnosprawności i umieszczonego w rodzinie zastępczej na podstawie ustawy, októrej mowa w punkcie poprzednim- 80% podstawy tj. 1 317, 60 zł

Wyżej wymienioną pomoc przyznaje się na okres pobytu dziecka:

1) W rodzinie zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, rodzinie zastępczej niespokrewnionej z dzieckiem oraz zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem, wielodzietnej i specjalistycznej rodzinie zastępczej, począwszy od dnia ustanowienia rodziiny zastępczej:

2) w zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem rodzinie zastępczej o charakterze pogotowia rodzinnego, począwszy od dnia, w krórym dziecko zostało faktycznie umieszczone w tej rodzinie- nie wcześniej jednak niż od miesiąca złożenia wniosku.

Niespokrewniona z dzieckiem rodzina zastępcza otrzymuje dodatkowo na każde umieszczone w niej dziecko kwotę odpowiadającą 10% podstawy z tytułu sprawowania osobistej opieki i jego wychowania.

Jeżeli dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej posiada dochód, do którego zalicza się kwotę otrzymywanej renty rodzinnej lub odszkodowawczej wraz z dodatkiem dla sierot zupełnych, zasiłek pielęgnacyjny, otrzymywane alimenty oraz kwotę odpowiadającą dochodom uzyskiwanym z majątku dziecka- kwotę pomocy pieniężnej ustalonej dla danego dziecka pomniejsza się o kwotę odpowiadającą 50% dochodu dziecka z tym, że pomoc pieniężna nie może być mniejsza niż 20 % podstawy w przypadku dziecka niepełnosprawnego lub niedostosowanego.

Rodzina zastępcza na pisemny wniosek może otrzymać jednorazowe świadczenie pieniężne na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z potrzebami przyjmowanego do rodziny dziecka w wysokości do 150% podstawy tj. 2 470,50 zł.

W przypadku, gdy na sutek zdarzenia losowego dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej wymaga dodatkowej pomocy starosta może przyznać rodzinie zastępczej na częściowe pokrycie skutków tego zdarzenia jednorazowe świadczenia pieniężne w wysokości do 50% podstawy tj. 823, 50 zł albo okresowe świadczenie pieniężne wypłacane przez okres bezpośrednich skutków tego zdarzenia. 

Rodzina zastępcza może otrzymać pomoc w formie rzeczowej o wartości do 50% podstawy. Pomoc pieniężną wypłaca się na podstawie decyzji administracyjnej.

Niespokrewniona z dzieckiem wielodzietna lub specjalistyczna rodzina zastęcza otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w wysokości do 120% podstawy tj. 1.976, 40 zł, nie mniej jednak niż wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Zawodowa niespokrewniona z dzieckiem rodzina zastępcza o charakterze pogotowia rodzinnego w okresie pozostawania w gotowości przyjęcia dziecka otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w wysokości 80% podstawy  tj. 1. 317, 60 zł.

Z dniem przyjęcia pierwszego dziecka miesięcznie wynagrodzenie wzrasta do 120% podstawy tj. 1. 976, 40 zł.  Wynagrodzeni, o którym mowa może zwiększyć się o 20% podstawy tj. 329, 40 zł, przy spełnieniu określonych w rosporządzeniu warunków.

Starosta może, za zgodą zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem rodziny zastępczej o charkterze pogotowia rodzinnego, rozliczać to zwiększenie wynagrodzenia w okresach trzymiesięcznych.

Swiadczenie jest wypłacane w terminie do dnia 10 każdego miesiąca za miesiąc bieżący, najczęściej na rachunek bankowy wskazany przez rodzinę zastępczą lub w kasie centrum pomocy rodzinie.

W razie niemożności sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem z powodów zdrowotnych lub losowych lub, gdy dziecko okresowo przebywa w sanatorium, szpitalu, domu pomocy społecznej, specjalnym ośrodku szkolno- wychowawczym, młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub w innej placówce zapewniającej opiekę i wychowanie uczniów w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania, rodzina zastępcza otrzymuje pomoc pieniężną w wysokości:

1) 20% ustalonej pomocy pienięznej- w okresie pobytu dziecka w domu pomocy społecznej;

2) 20% ustalonej pomocy pieniężnej- w okresie pobytu dziecka w specjalnym ośrodku szkolno- wychowawczym lub w młodzieżowym ośrodku wychowawczym w przypadku, gdy rodzina zastępcza nie ponosi kosztów pobytu dziecka w ośrodku.

Rodzina zastępcza może zrezygnować z przysługującej jej pomocy pieniężnej.

Rodzinie zastępczej, która sprawowała funkcję rodziny zastępczej, przysługuje pomoc pieniężna również po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności, jeżeli nadal przebywa w tej rodzinie.

W przypadku stwierdzenia ustania przyczyny umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej centrum pomocy informuje sąd opiekuńczy o możliwości powrotu dziecka do rodziny naturalnej.

Pomoc finansowa dla osób pełnoletnich opuszczających rodzinę zastępczą lub placówkę opiekuńczo-wychowawczą

Pełnoletnia osoba opuszczająca rodzinę zastępczą lub placówkę opiekuńczo-wychowawczą może ubiegać się m.in. o:

a) pomoc pieniężną na kontynuację nauki (486,30 zł) miesięcznie - przysługuje osobie, która spełnia określone kryterium dochodowe oraz zobowiązuje się do realizacji indywidualnego programu usamodzielnienia

b) pomoc pieniężną na usamodzielnienie - jednorazową (od 1 621 zł do 6 484 zł po zakończeniu nauki) może być przyznana na:
- polepszenie warunków mieszkaniowych
- stworzenie warunków do dziłalności zarobkowej, w tym podniesienie kwalifikacji zawodowych
- pokrycie wydatków związanych z nauką, których nie obejmuje pomoc pieniężna na kontynuację nauki 

c) pomoc rzeczową na zagospodarowanie - jednorazową (max 4 683 zł) w skład tej pomocy wchodzą:
- materiały niezbędne do przeprowadzenia remontu i wyposażenia mieszkania
- niezbędne urządzenia domowe
- pomoce naukowe
- sprzęt rehabilitacyjny
- sprzęt służący podjęciu zatrudnienia

Opracowanie: Beata Gospodarek-Werbanow, Grażyna Starzyńska, Andrzej Olszewski